دستور مىدهد ؟ اينها الَدُّ الخِصام پيغمبر و كسانى بودند كه نه تنها مشرك و بت پرست و دشمن بودند بلكه حدود بيست سال با پيغمبر جنگيده بودند و از هيچ كارى كه از آنها ساخته باشد كوتاهى نكرده بودند . عموى پيغمبر را همينها كشتند ، عزيزان پيغمبر را اينها كشتند ، در دورهء مكه چقدر پيغمبر و اصحاب و عزيزان او را زجر دادند ! دندان پيغمبر را همينها شكستند ، پيشانى پيغمبر را همينها شكستند ، و ديگر كارى نبود كه نكنند . ولى آن اواخر ، دورهء فتح مكه مىرسد . سورهء مائده آخرين سوره‌اى است كه بر پيغمبر نازل شده . بقايايى از دشمن باقى مانده ولى ديگر قدرت دست مسلمين است . در اين سوره مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا . . . وَ لا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى . » « 1 » . خلاصهء مضمون اين است : اى اهل ايمان ! ما مىدانيم دلهاى شما از اينها پر از عقده و ناراحتى است ، شما از اينها خيلى ناراحتى و رنج ديديد ، ولى مبادا آن ناراحتيها سبب بشود كه حتى دربارهء اين دشمنها از حد عدالت خارج بشويد . اين اصل چه اصلى است ؟ [ مطلق است يا نسبى ؟ ] آيا مىشود گفت كه از حد تجاوز كردن در يك مواردى جايز است ؟ خير ، از حد تجاوز كردن در هيچ موردى جايز نيست . هر چيزى ميزان و حد دارد ، از آن حد نبايد تجاوز كرد . حد تجاوز در جنگ چيست ؟ مىپرسم با دشمن براى چه مىجنگى ؟ يك وقت مىگويى براى اينكه عقده‌هاى دلم را خالى كنم . آن ، مال اسلام نيست . ولى يك وقت مىگويى من با دشمن مىجنگم تا خارى را از سر راه بشريت بردارم . خوب ، خار را كه برداشتى ديگر كافى است . آن شاخه كه خار نيست ، شاخه را براى چه مىخواهى بردارى ؟ ! اين ، معنى حد است . ج . اصل انظلام و استرحام اصل انظلام و استرحام از اصولى است كه هرگز پيغمبر يا اوصياى پيغمبر از اين

--> ( 1 ) مائده / 8 .